Deutsch
Obszar Niemcy, Austria, Szwajcaria, Liechtenstein, kraje Beneluxu, Namibia
Liczba mówiących ~128 000 000 (język ojczysty dla: 105 527 178 osób[1], język obcy dla 18 000 000 osób[2])
Ranking 11.
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
Pismo łacińskie
Status oficjalny
Język urzędowy Austria
Belgia
Liechtenstein
Luksemburg
Niemcy
Szwajcaria Szwajcaria
Trydent-Górna Adyga, Włochy
Unia Europejska (język oficjalny i roboczy)

Pozostałe miejsca:

Krahule/Blaufuß, Słowacja (urzędowy język gminy, obok słowackiego)
Namibia (język narodowy; język urzędowy 1984-90)
Polska (język urzędowy/pomocniczy w kilku gminach)
Watykan (oficjalny język Gwardii Szwajcarskiej)
Regulowany przez Międzypaństwowa Komisja Ortografii Niemieckiej, Niemcy – ministerstwa kultury krajów związkowych
Kody języka
ISO 639-1 de
ISO 639-2 deu/ger
ISO 639-3 deu
SIL GER
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Wikipedia
Niemiecka wersja językowa Wikipedii


W Wikisłowniku: Słownik języka niemieckiego

Język niemiecki – język z grupy zachodniej rodziny języków germańskich. W rzeczywistości stanowi on grupę kilku języków zachodniogermańskich, które często są określane jako języki niemieckie; standardowy język niemiecki (Standard Hochdeutsch) oparty jest na Biblii Marcina Lutra, która z kolei opiera się na języku mówionym w Górnej Saksonii i Turyngii. W skład języków niemieckich wchodzą: alemański (Szwajcaria, Alzacja, Szwabia), bawarski (Bawaria, Austria), górnofrankijski (Frankonia, Hesja, Palatynat, Lotaryngia, Luksemburg – tamtejsza odmiana zwana językiem luksemburskim), środkowogórnoniemiecki (do którego można zaliczyć "Standard Hochdeutsch", oraz gwary z obszaru Górnej Saksonii, Turyngii, Anhaltu, południowej Brandenburgii oraz ze Śląska; dawniej również Prusy Górne) oraz dolnoniemiecki (Dolna Saksonia, Meklemburgia, północna Brandenburgia, Pomorze – obecnie tylko Przednie, dawniej również Prusy Dolne; w praktyce również język niderlandzki oraz afrikaans stanowią odmianę języka dolnoniemieckiego). Różnice np. pomiędzy dolnoniemieckim, a bawarskim są większe niż pomiędzy polskim a serbochorwackim. Pogląd o "jednym" języku niemieckim jest w dużej mierze spuścizną czasów Bismarcka i Hitlera, bowiem centralistycznym dążeniom Berlina nie leżały po drodze różnice językowe pomiędzy poszczególnymi częściami państwa.

Języki niemieckie (często w kontakcie z innymi językami) odegrały kluczową rolę w kształtowaniu się kilku innych języków. Przykładem jest tu wykształcony w średniowieczu język jidysz. W XIX wieku natomiast z kilku etnolektów niemieckich w Pensylwanii wykształcił się język pensylwański.

Spis treści

edytuj Ortografia

Zobacz więcej w osobnym artykule: alfabet niemiecki.

Alfabet niemiecki jest odmianą alfabetu łacińskiego i składa się z 30 liter. Oprócz 26 liter klasycznych zawiera także przegłosy ä, ö i ü (tzw. Umlaut) oraz ß (tzw. Es-Zett lub scharfes S, zob. ß). Przy braku odpowiednich czcionek muszą one być zastępowane odpowiednimi dwuznakami (ä = ae, ö = oe, ü = ue, ß = ss).

A Ä B C D E F G H I J K L M N O Ö P Q R S T U Ü V W X Y Z
a ä b c d e f g h i j k l m n o ö p q r s ß t u ü v w x y z

Cechą charakterystyczną niemieckiej ortografii jest pisownia wszystkich rzeczowników wielką literą (występująca współcześnie ponadto jedynie w ortografii jęz. luksemburskiego).

W 1998 r. wprowadzono reformę (potem kilkakrotnie modyfikowaną) niemieckiej ortografii, która polega m.in. na wariantowym zniemczeniu pisowni niektórych wyrazów obcych, zwiększeniu liczby wyrażeń pisanych rozdzielnie oraz wielką literą, jak również zastąpieniu ß występującego po krótkiej samogłosce przez ss oraz zwiększeniu częstotliwości używania litery ä zamiast e. Nowa pisownia formalnie obowiązuje już w Niemczech i Austrii, jest jednak ignorowana przez największe wydawnictwa prasowe.

Dialekty języków zachodniogemańskich w kontynentalnej Europie
Świat niemieckojęzyczny

Wygląd szkolnego pisma ręcznego w języku niemieckim był ściśle uregulowany. Do 1925 r. było to pismo zwane Kurrentschrift (kurrenta; inaczej Spitzschrift), a w latach 1935-1941 Sütterlinschrift (inaczej Deutsche Schrift). Do dzisiaj widać te wpływy w piśmie ręcznym starszego pokolenia Niemców.

Dla niemieckiego ze Szwajcarii i Liechtensteinu charakterystyczny jest brak litery ß w pisowni, zastępuje się ją podwójnym "s" (ss).

edytuj Fonetyka i fonologia vs. pisownia niemiecka

W niemieckiej pisowni występuje wiele wieloznaków, takich jak:

  • ch – oznacza w sąsiedztwie fonemów /a/, /o/, /u/ głoskę x (ch w polskim wyrazie chata), np. Nacht naxt, wach vax, w sąsiedztwie fonemów /e/, /i/ miękkie ç, zbliżone do wymowy ch w polskim wyrazie chirurg (przykłady: ich ʔɪç nichts nɪçts, Nächte 'nεçtə), a na początku wyrazu przed fonemami /a/, /o/ oraz przed spółgłoską głoskę k, np. Cholera 'kɔləʁa, Chrom kʁo:m
  • ck – oznacza głoskę k
  • ei i ai – zwykle oznacza dyftong /aɪ/, zbliżony do polskiego aj
  • ey i ay – zwykle oznacza dyftong /aɪ/, zbliżony do polskiego aj, np. Meyer 'maɪɐ, Bayern 'baɪɐn
  • eu i äu – zwykle oznacza dyftong /ɔʏ/, zbliżony do polskiego oj. W wyrazach pochodzenia greckiego oznacza zawsze ɔʏ, np. Euthanasie ˌʔɔʏtana'zi:.
  • ng – oznacza zwykle spółgłoskę nosową tylnojęzykowo-miękkopodniebienną (głoskę ŋ, występującą w języku polskim m.in. w wyrazie ręka ˈrεŋka), np. fangen ˈfaŋən. W niektórych wyrazach obcego pochodzenia oznacza ŋg, np. anglikanisch aŋgli'ka:nɪʃ
  • nk – oznacza zbitkę głosek ŋk, np. Enkel ˈεŋkəl
  • oi i oy – zwykle oznacza dyftong /ɔʏ/, zbliżony do polskiego oj, np. Alois 'ʔalɔʏs, Hoyerswerda 'hɔʏɐsv̥εɐda˙
  • -ow – występujące regionalnie w nazwach miejscowości oznacza długą głoskę o:, np. Güstrow oraz sporadycznie w niemieckich nazwiskach (gdy występuje w obcojęzycznych nazwiskach czytane jest zgodnie z oryginalną wymową)
  • ph – oznacza głoskę f (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia – także w imionach, np. Phase 'fa:zə, Sophie zɔ'fi:)
  • qu – zwykle oznacza kv̥ (zbliżone do kf), np. Quelle 'kv̥εlə.
  • rh – oznacza fonem /r/, realizowany jako r, ʀ lub ʁ (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia – np. Rheumatismus ˌʁɔʏma'tɪsmʊs)
  • sch – czytane jak polskie sz (oznacza głoskę ʃ)
  • sp – jak polskie szp (oznacza ʃp), także w wyrazach obcego pochodzenia w nagłosie: Spartakiade ˌʃpaʁta'kɪ̯adə (ale: Wespe 'vεspə). Litera s przed dwuznakiem ph oznacza s: Sphäre 'sfe:ʁə. Istnieją też dialekty, w których sp zawsze oznacza sp lub zasze ʃp.
  • st – jak polskie szt (ʃt) z wyjątkiem pozycji wygłosowej – wówczas st. ʃt wymawiane jest także w nagłosie wyrazów obcego pochodzenia, np. Stratosphäre ˌʃtʁatɔ'sfe:ʁə (ale: Bestie 'bεstɪ̯ə, Vestalin vεs'ta:lɪn). Istnieją też dialekty, w których st oznacza zawsze st lub zawsze ʃt.
  • th – oznacza głoskę t (występuje wyłącznie w wyrazach obcego pochodzenia, np. Thema 'te:ma˙)
  • tsch – czytane jak polskie cz (oznacza ʧ)
  • tz – czytane jak polskie c (ʦ) (np. w wyrazie Katze 'kaʦə)
  • ui i uy – nie występuje w pisowni standardowej, występuje jednak regionalnie – oznacza wtedy głoskę y:, np. Duisburg 'dy:sb̥ʊʁk, Nordkirchen-Vluyn nɔʁt'kɪʁçən 'fly:n

Uwaga: powyższe zbitki liter mogą czasami oznaczać oddzielne głoski, jeśli użyto ich w zapisie oddzielnych morfemów, np.: beurteilen bə'ʔuʁtaɪlən, beinhalten bə'ʔɪnhaltən, entzückend εnt'ʦʏkənt, entscheiden εnt'ʃaɪdən, angeblich 'ʔange:plɪç, ankommen 'ʔankɔmən itp.

  • _e – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą – w pisowni standardowej wyłącznie przez literę i (n.p. viel fi:l) – regionalnie także literę o (n.p. Soest zo:st)
  • _h – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczanej przez literę poprzedzającą (n.p. l.p. Schuh ʃu: l.m. Schuhe 'ʃu:ə). Ortografia niemiecka nie jest w tym wypadku jednak konsekwentna, ponieważ często długości samogłosek nie oznacza się w piśmie. A więc na przykład chociaż w wyrazie Stühle 'ʃty:lə ("krzesła") litera h oznacza długość samogłoski oznaczanej przez ü, tj. y:, to już przy tej samej samogłosce w wyrazie Schüler 'ʃy:lɐ ("uczniowie") litera h nie pojawia się w zapisie. Dodatkowo h występuje w części wyrazów również tam, gdzie jej funkcja oznaczania długości jest zbędna, ponieważ rolę tę spełniają inne litery, np. w er sieht 'ʔe:ɐ̯ 'zi:t litera h jest zbędna z punktu widzenia oddawania w zapisie długości samogłoski i:, ponieważ długość oznacza już dwuznak ie. O regułach użycia litery h w ortografii nie decydują więc wyłącznie względy fonetyczne, ale też historyczne oraz korelacja z innymi formami danego wyrazu (por. omówione sieht, bo sehen).
  • _i – oddaje w zapisie długość samogłoski oznaczonej przez literę poprzedzającą, ale występuje jedynie regionalnie w stosunku do litery o (n.p. Troisdorf 'tʁo:sd̥ɔʁf)
  • Samodzielna litera h oznacza w nagłosie spółgłoskę h, różną od x. Wymowa h jest zbliżona do wymowy dźwięku zapisywanego w języku angielskim jako h, np. w wyrazie his.
  • Wieloznaki oznaczające spółgłoski oznaczają też krótkość samogłoski przed tą spółgłoską, np. waschen 'vaʃən ("myć") – krótkie a przed spółgłoską ʃ, oznaczaną wieloznakiem sch.
  • Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą spółgłoskę (np. nn, ff) i należące do jednego morfemu czyta się jako jeden dźwięk, inaczej niż w języku polskim (n.p. Sonne 'zɔnə, Schiff ʃɪf). Zapis ten jednocześnie oznacza, że poprzedzająca taką spółgłoskę samogłoska jest krótka.
  • Dwie sąsiadujące litery oznaczające tę samą samogłoskę (aa, oo lub ee) czyta się jako jeden dźwięk (jedną długą samogłoskę), inaczej niż w języku polskim (n.p. Saal za:l, Boot bo:t, Seele 'ze:lə). Długa samogłoska e wymawiana jest w sposób zbliżony do polskiego ej. Natomiast samodzielne e końcowe wymawiane jest jako zredukowana samogłoska szwa. Podwójne uu występujące na przykład w wyrazie Genugtuung gə'nu:kˌtu:ʊŋ czyta się jednak jako dwie samogłoski ze względu na przebiegającą między nimi granicę morfemów. Z podobnych względów podwójne ii w wyrazie assoziieren w wymowie starannej oznacza dwie samogłoski: asoʦɪ'i:ʁən. Również podwójne ee w wyrazie beenden nie oznacza z tego powodu jednej długiej samogłoski: bə'ʔεndən.
  • Samogłoski przed zbitką spółgłosek należącą do tego samego morfemu są zawsze krótkie, np. fast fast ("prawie"), ale już np. er rast 'ʔe:ʁ‿'ʁa:st ("on pędzi/piratuje (na drodze)") z długim a:, bo -t należy do innego morfemu (do końcówki fleksyjnej).

Końcówka -er ulega asymilacji do tzw. r zwokalizowanego ɐ (zjawisko to nie występuje jednak w niektórych wariantach języka niemieckiego).

  • Istnieją trzy równoprawne warianty realizacji fonemu /r/ – r, ʀ i ʁ
  • z czyta się jak polskie c (oznacza głoskę ʦ), np. Zorn 'ʦɔʁn
  • Samodzielne s czyta się jak polskie z (np. Sonne 'zɔnə), w wygłosie jak i przed spółgłoską s (zbitki st, sp, sch omówiono wyżej).
  • Litera c występuje poza dwuznakami jedynie w nowszych zapożyczeniach (np. "Container", "Center"), imionach (np. "Claudia") i nazwach miejscowych. Oznacza głoskę k, rzadziej ʦ.
  • Litera ß oznacza głoskę s, w odróżnieniu od ss (również oznaczającego s) występuje w zapisie po samogłoskach długich.
  • Litera v oznacza najczęściej głoskę f z wyjątkiem wyrazów obcego pochodzenia, w których oznacza zazwyczaj głoskę v, np. w wyrazie Virus ['vi:ʁus.

W języki niemieckim występują też tzw. umlauty:

Spółgłoski dźwięczne ulegają ubezdźwięcznieniu w wygłosie. Spółgłoski bezdźwięczne p, t, k wymawiane są z przydechem. Istnieją też ich nieprzydechowe odpowiedniki powstałe w wyniku ubezdźwięcznienia b, d i g w nagłosie morfemu po spółgłosce przydechowej, np. w wyrazie abgeben ['ʔapʰke:bən (częściej notowane jako 'ʔapg̊e:bən) głoska g w nagłosie morfemu -geben traci dźwięczność, lecz nie zyskuje przydechu po przydechowym pʰ w wygłosie morfemu ab-.

Przed samogłoską akcentowaną w nagłosie morfemu występuje zwarcie krtaniowe ʔ, nieoznaczane w piśmie.

Niemieckie samogłoski opisuje następująca tabela (na podstawie Lagenscheidts Taschenwörterbuch Deutsch):

Samogłoski podstawowe
 
  przednie   centralne   tylne
przymknięte i: • y:       u:
prawie przymknięte   ɪ • ʏ   ʊ  
półprzymknięte e: • ø:       o:
średnie     ə    
półotwarte ɛ/ɛ: • œ       ɔ
prawie otwarte          
otwarte a       ɑ:
 
Uwaga. Jeśli podano dwa symbole rozdzielone kropką, ten który znajduje się po lewej stronie oznacza samogłoskę niezaokrągloną, a po prawej zaokrągloną. Samogłoskom długim (z wyjątkiem ɛ:) odpowiadają samogłoski półdługie.

Istnieją też dwugłoski: /aɪ/, /ɔʏ/, /aʊ/.

Uwagi:

  • W wymowie scenicznej dyftongi niemieckie realizowane są odpowiednio jako /ae/, /oe/ i /ao/
  • Samogłoska /ɛ:/ zastępowana jest zazwyczaj przez /e:/
  • W nielicznych wyrazach obcego pochodzenia istnieje też krótka samogłoska /ø/, np. w wyrazie Föderation ˌfødεʁa'ʦɪ̯o:n
  • Samogłoski krótkie w wygłosie (z wyjątkiem ə) ulegają często wydłużeniu i wymawiane są jako półdługie, np. o˙ w wyrazie Kino 'ki:no˙.

Wyrazy i zwroty zapożyczone z języka angielskiego i francuskiego wymawiana są zwykle w sposób jednakowy z wymową obcą, np. Smith 'smɪθ, Niveau ni'vo: lub w sposób zbliżony, np. First Lady 'fœəst 'le:dɪ (ang. 'fə:st 'leɪdɪ), Etui e'tyi: (fr. e'tɥi)

edytuj Przykładowy tekst

Alle Menschen sind frei und gleich an Würde und Rechten geboren. Sie sind mit Vernunft und Gewissen begabt und sollen einander im Geist der Brüderlichkeit begegnen.

'ʔalə 'mɛnʃən zɪnt fʁaɪ ʔʊnt g̊laɪç ʔan 'vʏʁdə ʔʊnt 'ʁɛçtən gə'bo:ʁən # zi: zɪnt mɪt fɐ'nʊnft ʔʊnt g̊ə'vɪsən bə'ga:pt ʔʊnt 'z̥ɔlən aɪ'nandɐ ʔɪm gaɪst d̥e:ɐ̯ 'bʁy:dɐlɪçkaɪt b̥ə'ge:gnən

Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

edytuj Gramatyka

Zobacz więcej w osobnym artykule: Gramatyka języka niemieckiego.

Język niemiecki zalicza się zasadniczo do typu języków fleksyjnych, przy czym odmiana rzeczownika jest stosunkowo uboga i do oznaczenia liczby i przypadka stosuje się przede wszystkim rodzajniki.

Język niemiecki ma liczbę pojedynczą z 3 rodzajami – męskim, żeńskim i nijakim, oraz liczbę mnogą bez podziału na rodzaje. Rodzaje męski i nijaki wykazują podobieństwo w odmianie, podobnie rodzaj żeński i liczba mnoga. Są 4 przypadki – mianownik, dopełniacz, celownik i biernik, przy czym najrzadziej używany jest dopełniacz (najczęściej zastępuje się go konstrukcjami z przyimkiem).

Czasowniki mają bogatszą odmianę przez osoby, liczby, czasy i strony. Formy czasowników niemieckich nie rozróżniają natomiast rodzaju gramatycznego.

Przypisy

  1. ↑ SIL Ethnologue (2006). 95 million speakers of Standard German; 95 million including Middle and Upper German dialects; 100 million including Low Saxon and Yiddish.
  2. ↑ National Geographic Collegiate Atlas of the World, publikacja R.R Donnelley & Sons Company, 2006, strony 257-270, ISBN 0-7922-3662-9, ISBN 978-0-7922-3662-7

edytuj Zobacz też

edytuj Linki zewnętrzne

Wikibooks
Zobacz publikację na Wikibooks:
Niemiecki
p